માતા જૂથ માર્ગદર્શિકા 2026 | NIPUN Gujarat Mother Group

નિપુણ ગુજરાત મિશન અંતર્ગત બાલવાટિકાથી ધોરણ-5 સુધીના બાળકોના
Foundational Literacy and Numeracy (FLN) વિકાસ માટે
શાળા અને પરિવાર વચ્ચેનું જોડાણ વધુ મજબૂત બનાવવાના હેતુથી
માતા જૂથ (Mother Group) ની રચના કરવામાં આવે છે.

મૂળ માર્ગદર્શિકામાં SMCના સંકલન હેઠળ શાળા સાથે સંકળાયેલી
3 થી 5 માતાઓનું જૂથ રચવાની જોગવાઈ દર્શાવવામાં આવી છે અને
જરૂરિયાત મુજબ સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વધુ માતાઓને જોડવાની શક્યતા પણ દર્શાવવામાં આવી છે.
આ જૂથમાંથી એક લીડર માતા પસંદ કરવાની જોગવાઈ છે.

માતા જૂથ શું છે?

માતા જૂથ એટલે બાલવાટિકાથી ધોરણ-5 સુધીના વિદ્યાર્થીઓની માતાઓનું
શાળા કક્ષાએ રચાયેલું સહભાગી જૂથ. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ બાળકના શિક્ષણમાં
માતાની સક્રિય ભાગીદારી વધારવાનો અને Home Based FLN Activities
દ્વારા બાળકને ઘરે પણ શીખવાની તકો આપવાનો છે.

બાળક માટે ઘરનું વાતાવરણ પ્રથમ શૈક્ષણિક વાતાવરણ છે. તેથી માતા જો
બાળક સાથે વાંચે, વાતચીત કરે, વાર્તા કહે, ગણતરી કરાવે અને રમતો દ્વારા
શીખવાની તક આપે તો બાળકના પાયાના કૌશલ્યોને મજબૂત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

માતા જૂથના મુખ્ય હેતુઓ

• બાલવાટિકાથી ધોરણ-5 સુધીના બાળકોના FLN Developmentમાં માતાઓની સક્રિય ભાગીદારી વધારવી.
• ઘરે વાંચન, ભાષા અને સંખ્યાજ્ઞાન સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું.
• માતાઓમાં FLN અંગે જાગૃતિ અને સમજ વિકસાવવી.
• શાળા અને પરિવાર વચ્ચેનો શૈક્ષણિક સંબંધ મજબૂત બનાવવો.
• બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે માતાઓને સરળ અને વ્યવહારુ માર્ગદર્શન આપવું.
• માતાઓ વચ્ચે અનુભવ, નવીનતા અને શ્રેષ્ઠ પ્રયોગોનું આદાન-પ્રદાન કરવું.

માતા જૂથની રચના કેવી રીતે કરવી?

માતા જૂથ રચના માટે સરળ પ્રક્રિયા

1. શાળામાં બાલવાટિકાથી ધોરણ-5 સુધીના બાળકોની માતાઓમાંથી સક્રિય માતાઓની પસંદગી કરવી.
2. તમારી શાળા માટે 5 માતાઓનું માતા જૂથ બનાવવું.
3. જૂથમાંથી એક ઉત્સાહી અને સક્રિય માતાને લીડર માતા તરીકે પસંદ કરવી.
4. માતા જૂથને વિશિષ્ટ નામ આપી શકાય છે.
5. જૂથની વિગતો શાળાના રેકોર્ડમાં નોંધવી.
6. દર 15 દિવસે બેઠક માટે આયોજન કરવું.

માર્ગદર્શિકામાં માતા જૂથને અલગ અને વિશિષ્ટ નામ આપવાની પણ સૂચના છે.
ઉદાહરણ તરીકે મદાલસા જૂથ, યશોદા જૂથ, જીજાબાઈ જૂથ, કસ્તુરબા જૂથ,
રાણી લક્ષ્મીબાઈ જૂથ, અહિલ્યાબાઈ જૂથ, દેવકી જૂથ, સીતા જૂથ, પાર્વતી જૂથ
વગેરે નામ રાખી શકાય છે.

લીડર માતા કોણ? તેમની જવાબદારી શું?

માતા જૂથમાંથી એક સક્રિય અને ઉત્સાહી માતાને લીડર માતા તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે.
લીડર માતા શિક્ષકો સાથે સંકલન રાખીને માતા જૂથની બેઠકો અને ઘરઆધારિત
FLN પ્રવૃત્તિઓના આયોજનમાં સહયોગ આપે છે.

• શિક્ષક સાથે નિયમિત સંકલન કરવું.
• માતા જૂથની બેઠકમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી.
• માતાઓ સુધી જરૂરી માહિતી પહોંચાડવી.
• ઘરે કરી શકાય તેવી FLN પ્રવૃત્તિઓમાં માતાઓને પ્રોત્સાહિત કરવી.
• માતાઓના અનુભવો અને પ્રશ્નો શિક્ષક સુધી પહોંચાડવા.

માતા જૂથ અમલીકરણની સમયરેખા

દર 15 દિવસે માતા જૂથની બેઠક કેવી રીતે યોજવી?

માતા જૂથની બેઠક દર પંદર દિવસે યોજવાની છે. બેઠકમાં
લીડર માતા, માતા જૂથના સભ્યો અને સંબંધિત શિક્ષકો ભાગ લે છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ બેઠકમાં નીચેના મુખ્ય તબક્કાઓ રાખી શકાય છે.

માતા જૂથની મુખ્ય FLN પ્રવૃત્તિઓ

1. મોટેથી વાંચન – Read Aloud

માતા બાળક સાથે મોટેથી વાંચન કરી શકે છે. બાળકને પુસ્તક, વાર્તા અથવા
સરળ લખાણ વાંચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાથી વાંચનની ટેવ વિકસાવવામાં મદદ મળે છે.

2. વાર્તા કથન

માતા બાળકને વાર્તા કહી શકે છે અને વાર્તા વિશે સરળ પ્રશ્નો પૂછી શકે છે.
આવી પ્રવૃત્તિ ભાષા સમજ, સાંભળવાની કુશળતા અને અભિવ્યક્તિને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

3. ભાષા વિકાસ

રોજિંદા જીવનમાં બાળક સાથે વાતચીત, બાળગીતો, કવિતાઓ અને રમતો દ્વારા
ભાષા વિકાસ માટે સરળ તકો ઊભી કરી શકાય છે.

4. સંખ્યાજ્ઞાન – Numeracy Activities

ઘરમાં ઉપલબ્ધ વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીને ગણતરી, વર્ગીકરણ, સરખામણી અને
દૈનિક જીવનમાં ગણિત સંબંધિત સરળ પ્રવૃત્તિઓ કરાવી શકાય છે.

5. રમતો દ્વારા શિક્ષણ

બાળકને રમત-ગમત અને દૈનિક જીવનની પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડીને
સહજ રીતે શીખવાની તકો ઊભી કરી શકાય છે.

6. ઘરનું શૈક્ષણિક વાતાવરણ

માતા જૂથની બેઠકમાં ઘરનું સકારાત્મક શૈક્ષણિક વાતાવરણ, બાળકના
સ્ક્રીન સમયનું સંચાલન, પોષણ અને સર્વાંગી વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ અંગે
પણ માર્ગદર્શન આપી શકાય છે.

7. અનુભવ અને શ્રેષ્ઠ પ્રયોગોનું આદાન-પ્રદાન

માતાઓ ઘરે કરેલી સફળ પ્રવૃત્તિઓ, પડકારો અને તેના ઉકેલો એકબીજા સાથે
શેર કરી શકે છે. આથી એક માતાનો સારો પ્રયોગ બીજી માતા માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.

માતા જૂથનું Monitoring અને Follow-up

શાળા કક્ષાએ

આચાર્યશ્રી દ્વારા માતા જૂથની બેઠકો દર 15 દિવસે નિયમિત યોજાય છે કે નહીં
અને શિક્ષકો દ્વારા માતાઓને ઘરઆધારિત FLN પ્રવૃત્તિઓ માટે યોગ્ય માર્ગદર્શન
આપવામાં આવે છે કે નહીં તેની સમીક્ષા કરવામાં આવશે.

ક્લસ્ટર કક્ષાએ

CRC કો-ઓર્ડિનેટર દ્વારા માતા જૂથની રચના, સભ્યો, લીડર માતા,
નિયમિત બેઠકો અને ઘરઆધારિત FLN પ્રવૃત્તિઓના અમલીકરણ અંગે
માર્ગદર્શન અને અનુસરણ કરવામાં આવશે.

માતા જૂથ માટે કયા દસ્તાવેજો જાળવવા?

માતા જૂથની કામગીરીનું યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ શાળામાં જાળવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
માર્ગદર્શિકા મુજબ નીચેના રેકોર્ડ રાખવાના છે:

• માતા જૂથ નોંધપોથી
• હાજરી નોંધ
• પખવાડિક બેઠકની Minutes
• બેઠક અને પ્રવૃત્તિઓના ફોટોગ્રાફ્સ
• ટૂંકા Video
• ઘરઆધારિત FLN પ્રવૃત્તિઓના ઉદાહરણો
• શ્રેષ્ઠ અનુભવો
• લીડર માતાનો Feedback
• વાર્ષિક અહેવાલ

શ્રેષ્ઠ માતા જૂથ અને લીડર માતાનું સન્માન

માર્ગદર્શિકા મુજબ CRC, BRP નિપુણ અને BRC દ્વારા ક્લસ્ટર કક્ષાએ
શ્રેષ્ઠ માતા જૂથ અને શ્રેષ્ઠ લીડર માતાની પસંદગી અને માન્યતા આપવામાં આવી શકે છે.
નિપુણ ઉત્સવ દરમિયાન પસંદગીની પ્રક્રિયા દ્વારા ચકાસણી અને માન્ય થયેલા
શ્રેષ્ઠ માતા જૂથ અને લીડર માતાને સન્માનપત્ર અથવા પુરસ્કારથી સન્માનિત
કરવાની જોગવાઈ દર્શાવવામાં આવી છે.

માતા જૂથ – એક નજરમાં સંપૂર્ણ માહિતી

માતા જૂથ – Frequently Asked Questions (FAQ)

નિષ્કર્ષ

માતા જૂથ માત્ર એક બેઠક કે વહીવટી કામગીરી નથી, પરંતુ બાળકના
શિક્ષણમાં પરિવારની સક્રિય ભાગીદારી વધારવાનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ છે.
બાળક શાળામાં જે શીખે છે તેને ઘરે સરળ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા આગળ વધારવામાં
માતાની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

નિપુણ ગુજરાતના FLN લક્ષ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને જો માતા જૂથની બેઠક
નિયમિત રીતે યોજાય, માતાઓને સરળ અને વ્યવહારુ પ્રવૃત્તિઓનું માર્ગદર્શન મળે
અને દર 15 દિવસે અગાઉની કામગીરીની સમીક્ષા કરવામાં આવે, તો
શાળા અને પરિવાર વચ્ચેનું શૈક્ષણિક જોડાણ વધુ મજબૂત બનાવી શકાય છે.

આથી શાળાએ માતા જૂથની રચના, લીડર માતાની પસંદગી, પખવાડિક બેઠક,
FLN પ્રવૃત્તિઓ, Review અને Documentationની કામગીરી વ્યવસ્થિત રીતે
જાળવવી જોઈએ.